اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات116
تعداد شماره‌ها1,516
تعداد مقالات11,530
تعداد مشاهده مقاله4,266,275
تعداد دریافت فایل اصل مقاله2,407,153
امیدی, امنه, غلامی, سید سجاد, امیدی, فاطمه. (1404). واکاوی تحلیلی تأثیر قرائات صحابه بر تفاسیر متقدم. مطالعات فلسفی کلامی, 13(25), 287-316. doi: 10.22034/qer.2026.19292.1267
امنه امیدی; سید سجاد غلامی; فاطمه امیدی. "واکاوی تحلیلی تأثیر قرائات صحابه بر تفاسیر متقدم". مطالعات فلسفی کلامی, 13, 25, 1404, 287-316. doi: 10.22034/qer.2026.19292.1267
امیدی, امنه, غلامی, سید سجاد, امیدی, فاطمه. (1404). 'واکاوی تحلیلی تأثیر قرائات صحابه بر تفاسیر متقدم', مطالعات فلسفی کلامی, 13(25), pp. 287-316. doi: 10.22034/qer.2026.19292.1267
امیدی, امنه, غلامی, سید سجاد, امیدی, فاطمه. واکاوی تحلیلی تأثیر قرائات صحابه بر تفاسیر متقدم. مطالعات فلسفی کلامی, 1404; 13(25): 287-316. doi: 10.22034/qer.2026.19292.1267

واکاوی تحلیلی تأثیر قرائات صحابه بر تفاسیر متقدم

مطالعات قرائت قرآن
دوره 13، شماره 25، دی 1404، صفحه 287-316    اصل مقاله (731.66 K)
نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/qer.2026.19292.1267
نویسندگان
امنه امیدی1؛ سید سجاد غلامی* 2؛ فاطمه امیدی3
1استادیار گروه علوم قرآن و حدیث مرکز آموزش عا لی اقلید، اقلید، ایران:
2نویسنده مسئول، استادیار گروه الهیات دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران،
3دانشآموختهٔ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران،
چکیده
هدف:
این پژوهش با هدف واکاوی تأثیر قرائات صحابه (به ویژه عبدالله بن مسعود و ابی بن کعب) بر تفاسیر متقدم اهل سنت (قرن اول تا چهارم هجری) انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق، تحلیل چگونگی و میزان تأثیرگذاری قرائات صحابه بر آرای تفسیری مفسران متقدم و مقایسه جایگاه این قرائات با قرائت مشهور منسوب به مصحف عثمانی است.
روش:
این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی تفاسیر متقدم اهل سنت مانند «معانی القرآن» فراء، «تفسیر القرآن العظیم» ابن ابی حاتم رازی و «اعراب القرآن» نحاس انجام شده است. جامعه تحقیق شامل تمامی موارد ذکر قرائات صحابه در این تفاسیر است که با نمونه‌گیری هدفمند، موارد شاخص استخراج و تحلیل شده‌اند.
 
یافته‌ها:
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بیشترین آرای صحابی در تفاسیر متقدم، مربوط به عبدالله بن مسعود و ابی بن کعب است. مفسران ضمن اشاره به قرائت مشهور و متداول، به قرائات مورد نظر این دو صحابی نیز اشاره کرده‌اند، اما این اشاره‌ها عمدتاً جنبه گزارشی داشته و مفسران به تحلیل، تبیین یا ترجیح قرائات صحابه نپرداخته‌اند. در موارد متعددی (مانند آیات بقره/۱۸، بقره/۱۲۶، کهف/۱۶، کهف/۸۰ و زمر/۵۳) مفسران قرائات صحابه را به عنوان نظریه تفسیری آنان تلقی کرده و نه قرائتی مستقل. همچنین، قرائات ابن مسعود و ابی بن کعب گاه با قرائت مشهور هماهنگ بوده (مانند یونس/۲۷ و انسان/۴) و گاه متفاوت (مانند بقره/۲۲۸ و آل‌عمران/۱۸۱) که در موارد اختلاف، مفسران بدون ترجیح یک قرائت، صرفاً به گزارش اختلاف بسنده کرده‌اند.
 
نتیجه‌گیری:
اگرچه با رسمیت یافتن مصحف عثمانی، صلاحیت تلاوت دیگر مصاحف مورد تردید قرار گرفت، مفسران متقدم خود را از ذکر قرائات صحابه بی‌نیاز ندیدند. با این حال، رویکرد آنان صرفاً گزارشی بود و قرائات صحابه را به عنوان منبعی مستقل در کنار قرائت مشهور مورد توجه قرار ندادند. این امر نشان‌دهنده نگاه محتاطانه مفسران به قرائات غیرمشهور و التزام عملی آنان به رسم‌الخط مصحف عثمانی است، هرچند از ذکر قرائات صحابه به عنوان میراث تفسیری سلف صالح غفلت نکرده‌اند.
 
کلیدواژه‌ها
قرائات صحابه؛ تفاسیر متقدم؛ مصحف عثمانی؛ عبدالله بن مسعود؛ ابی بن کعب؛ تفسیر تطبیقی
مراجع
  1. ابن‌اثیر، مجدالدین، (1383)، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق طاهر احمد الراوی و محمود محمد الطناحی، داراحیاء الکتب العربیه لعیسی البابی الحلبی.
  2. ابن‌ابی داوود سجستانی، عبدالله، (1936)، المصاحف، قاهره: دارالحدیث.
  3. ابن‌جزری، محمدبن محمد، (1350)، منجدالمقرئین و مرشد الطالبین، قاهره: مکتبه القدسی.
  4. .......................................................، (1960)، النشر فی قراءات العشر، تصحیح: علی محمد الصباغ، مصر: المکتبه التجاریه الکبری.
  5. ................................................، (1932)، غایه النهایه فی طبقات القراء، مصر: مطبعه الخانجی.
  6. ابن‌جنی، ابوالفتح عثمان، (1969)، المحتسب فی تبیین وجوه شئاذ القرائات و الایضاح عنها، تحقیق: علی النجدی ناصف و عبدالفتاح شلبی، قاهره: مطبعه الخانجی.
  7. ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، (1419) تفسیر القرآن العظیم، عربستان سعودی: مکتبه النزار مصطفی الباز.
  8. ابن‌حنبل، احمدبن محمد، (1313)، مسند، قاهره: موسسه الرساله.
  9. ابن‌خالویه، حسین، (1394)، مختصر فی شواذ القرآن، به کوشش برگشترسر، قاهره، بینا.
  10. ابن‌خلف، ابوعلی الحسن، (1409)، تلخیص العبارات بلطیف الاشارات فی القراءات السبع، تحقیق سبیع حمزهی کاظمی، بیروت: دارالقبله للثقافه الاسلامیه.
  11. ابن‌سعد، محمد، (1918)، الطبقات الکبیر، به کوشش زاخاو و دیگران، قاهره: مکتبه الخانجی بالقاهره.
  12. ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، (1669)، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره: دارالمعارف للنشر.
  13. ابن‌قیم الجوزیه، محمد بن ابی‌بکر، (1405)، زاد المعاد فی هدی خیر العباد، تحقیق شعیب و عبدالقادر الانطؤوط، بیروت: موسسه الرساله.
  14. ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، (1429)، البدایه و النهایه، بیروت: مکتبه الهلال.
  15. ابن‌ماجه، محمد، (1953)، سنن ابن‌ماجه، به کوشش محمد فواد عبدالباقی، قاهره: بینا.
  16. ابن‌مجاهد، احمد، (1372)، السبعه فی القرائات، به کوشش شوفی ضیف، قاهره: دارالمعارف للنشر.
  17. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (2005م)، لسان العرب، بیروت: دارصادر.
  18. ابن‌مهران، احمدبن حسین، (1986)، المبسوط فی القراءات العشر، به کوشش سبع حمزه کافی، دمشق: بینا.
  19. .......................................................، (1405)، الغایه فی القراءات العشر، تحقیق محمد غیاث الجنباز، ریاض: شرکه العبیکان للطباعه و النشر.
  20. ابن‌ندیم، محدبن اسحاق، (بیتا)، الفهرست، بیروت: دارالمعرفه.
  21. اوعبید، قاسم بن سلام، (1426)، فضائل القرآن، بیروت: مکتبه العصریه.
  22. ابوعمرودانی, عثمان، (1930)، التیسیر، به کوشش اتوپرتسل، بیروت: دارالکتاب العلمیه.
  23. ابو نعیم اصفهانی، احمد، (1932)، حلیه الاولیاء، قاهره: بینا.
  24. بسوی، یعقوب، (1975)، المعرفه و التاریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، بغداد: بینا.
  25. بخاری، محمدبن اسماعیل، (1315)، صحیح بخاری، قاهره: دارالاحیاء الکتب العربیه.
  26. ...............................................، (1963)، التاریخ الکبیر، به کوشش عبدالرحمان یمانی و دیگران،بیروت.
  27. ..............................................، (بیتا)، کتاب فضائل صحابه، بیجا: دار ابن‌جوزی.
  28. بقاعی، ابراهیم بن عمر بن حسن، (1423)، الضوابط و الاشارات، تحقیق دکتر محمد مطیع حافظ، بیروت: دارالفکر.
  29. ترمذی، محمد، (1381)، سنن ترمذی، به کوشش ابراهیم عطوه عوض، قاهره: دارالفکر.
  30. جلودی، عبدالعزیز، (1412)، ما نزل من القرآن، به کوشش احمد پاکتچی، قم.
  31. حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله، (1334)، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفه.
  32. حجتی، محمدباقر، (1311)، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  33. خویی، سید ابوالقاسم، (1317)، البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
  34. دانی، ابوعمرو، (1383)، التیسیر فی القراءات السبع، تحقیق اتوبرتزل، استانبول: مطبعه الدوله.
  35. دمیاطی، شهاب الدین، (1407)، اتحاف فضلا البشر فی القراءات الاربعه عشر، تحقیق دکتر شعبان محمد اسماعیل، بیروت: عالم الکتب.
  36. زبیدی، مرتضی، (1414ق)، تاج العروس من جواهرالقاموس، بیروت: دارالفکر.
  37. زرکشی، بدرالدین محمد بن عبدالله، (1410)، البرهان فی علوم القرآن، قاهره: دارالاحیاء الکتب العربیه.
  38. سالم محیسن، محمد، (1399)، المقتبس من اللهجات العربیه و القرآنیه، قاهره: مکتبه القاهره.
  39. .....................................، (1408)، المقتبس من اللهجات العربیه و القرآنیه، قاهره: مکتبه القاهره.
  40. سبکی، عبدالوهاب، (1966)، طبقات الشافیه الکبری، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره:دارالاحیاء الکتب العربیه.
  41. سیوطی، محمد، (1967)، الاتقان فی علوم القرآن، به نقل از المصاحف ابن‌اشته، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره:دارالفکر.
  42. شهروزی، ابوالکرم مبارک بن حسن، (1429)، المصباح الزاهرفی قراءات العشر البواهر، تحقیق عبدالرحیم الطرهونی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  43. صاوی، عبدالله اسماعیل، (1354)، مقدمتان فی علوم القرآن، به کوشش آرتور جفری، قاهره: بینا.
  44. طاسان، محمد بن عبدالرحمان، (1433)، المصاحف منسوبه للصحابه، و الرد علی الشبهات المثاره حولها عرض و دراسه، ریاض: دارالتدمریه.
  45. طباطبایی، سید محمد حسین، (1360)، قرآن در اسلام، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  46. طبری، محمدبن جریر، (1964)، تاریخ طبری، بیجا: انتشارات اساطیر.
  47. عتر، نورالدین، (1992)، القرآن الکریم و الدراسات الادبیه، دمشق: دانشگاه دمشق.
  48. عسکری، سیدمرتضی، (1416)، القرآن الکریم و روایات المدرستین، تهران: مجمع العلمی الاسلامی.
  49. فخر رازی، محمدبن عمر، (1426)، تفسیر الفخر الرازی المشتهر بالتفسیر الکبیر و مفاتیح الغیب، بیروت: دارالفکر.
  50. فراء، یحیی، (1972)، معانی القرآن، به کوشش احمد یوسف نجاتی و محمدعلی نجار، مصر: دارالمصریه للتالیف و الترجمه.
  51. فضلی، عبدالهادی، (1413)، القراءات القرآنیة تاریخ و تعریف، بیروت، مرکز الغدیر و الدراسات و النشر و توزیع.
  52. قلانسی، ابوالعز محمدبن حسین بن دینار، ((1404)، ارشاد المبتدی و تذکره المنتهی فی القرائات العشر، تحقیق عمر حمدان الکبیسی، مکه: المکتبه الفیصلیه.
  53. کلینی، محمدبن یعقوب، (1388)، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  54. گلدسیهر، (1970)، دستورالعمل تفسیر اسلامی از قرآن، لیدن.
  55. مسلم بن حجاج، (1995)، صحیح مسلم، به کوشش محمد فواد عبدالباقی، قاهره: دارالطباعه العامره.
  56. مکی بن ابی‌طالب، محمد، (1404)، الکشف عن وجوه القرائات السبع و عللها و حججها، تحقیق دکتر محی الدین رمضان، بیروت: موسسه الرساله.
  57. نحاس، احمدبن محمد مصری، (1980)، اعراب القرآن، تحقیق زهیر غازی زاهد، بغداد: مکتبه المعانی.
  58. نسائی، احمد، (1348)، سنن نسائی، قاهره: دار الاسلام للنشر و التوزیع.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 218
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 115


سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب