دانشکده فقه و اصول، دانشگاه فقه و اصول دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران
چکیده
قاعده «لاحرج» یا قاعده «نفی عسر و حرج»، از جمله قواعد مهم فقهی است که از دیر باز مورد توجه فقهای امامیه و عامه قرار گرفته است؛ همین موجب گردیده تا دیدگاههای مختلفی در جهت قبول و یا رد این قاعده شکل گیرد؛ باورمندان به آن، در حوزه های مختلف فقه اسلامی به آن استناد نموده اند؛و مخالفان با آن، بهره وری از آن را مواجه با ایراداتی متنوع دانسته اند. میرزای قمی (م1231ق)، از جمله علماء اصولی شیعی است که در نگاشته هایش، به طرح و بررسی این قاعده و ارائه نظری ویژه پیرامون آن روی آورده است؛ هدف از این نوشتار (که به شیوه تحلیلی – توصیفی و با استفاده از داده های کتابخانه ای تدوین یافت)؛ پاسخ به این سوال است که : دیدگاه میرزای قمی (ره) پیرامون اصل «قاعده لاحرج» و نسبت به قلمرو اجراء آن، چیست؟؛ و نقدهای وارده آن چه می باشد؟. نتیجه برآمده از پژوهش پیش روی اینست: میرزای قمی (ره)، برخلاف سید بحر العلوم (ره) و هم فکرانش، اصل وجود تکلیف‌های حرجی در شریعت را می‌پذیرد؛ اما میگوید : مراد از نفی عسر و حرج، نفی حرج افزون بر مقتضای تکالیف است؛ زیرا نفس تکالیف موجود در شریعت، متضمّن سختی و مشقّت است؛ بنابراین، قاعده لاحرج، نمی‌تواند حرج اوّلیه‌ای که در ذات تکالیف شریعت وجود دارد را بردارد؛ بلکه فقط رافع حرج مضاعفی است که بر تکالیف عارض می شود.
