اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات116
تعداد شماره‌ها1,424
تعداد مقالات10,779
تعداد مشاهده مقاله3,391,185
تعداد دریافت فایل اصل مقاله1,888,539
احسانی, سید محمد, منتظری مقدم, حامد. (1404). بررسی تطبیقی جایگاه تکفیر مسلمانان در اندیشه و عمل «خوارج» و «غالیان» عصر حضور. مطالعات فلسفی کلامی, 13(36), 44-66. doi: 10.22034/mte.2025.20718.1894
سید محمد احسانی; حامد منتظری مقدم. "بررسی تطبیقی جایگاه تکفیر مسلمانان در اندیشه و عمل «خوارج» و «غالیان» عصر حضور". مطالعات فلسفی کلامی, 13, 36, 1404, 44-66. doi: 10.22034/mte.2025.20718.1894
احسانی, سید محمد, منتظری مقدم, حامد. (1404). 'بررسی تطبیقی جایگاه تکفیر مسلمانان در اندیشه و عمل «خوارج» و «غالیان» عصر حضور', مطالعات فلسفی کلامی, 13(36), pp. 44-66. doi: 10.22034/mte.2025.20718.1894
احسانی, سید محمد, منتظری مقدم, حامد. بررسی تطبیقی جایگاه تکفیر مسلمانان در اندیشه و عمل «خوارج» و «غالیان» عصر حضور. مطالعات فلسفی کلامی, 1404; 13(36): 44-66. doi: 10.22034/mte.2025.20718.1894

بررسی تطبیقی جایگاه تکفیر مسلمانان در اندیشه و عمل «خوارج» و «غالیان» عصر حضور

مطالعات تاریخی جهان اسلام
مقاله 3، دوره 13، شماره 36، دی 1404، صفحه 44-66    اصل مقاله (547.3 K)
نوع مقاله: مقاله علمی - پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/mte.2025.20718.1894
نویسندگان
سید محمد احسانی* 1؛ حامد منتظری مقدم2
1گروه تاریخ اهل بیت، مجتمع تاریخ سیره و تمدن اسلامی، جامعه المصطفی(ص) العالمیه، قم، ایران
2عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.
چکیده
تکفیر یکی از معضلات و انحرافات جهان اسلام در دو ساحت اندیشه و عمل بود. تکفیر در عمل، در سخت‌ترین شکل، در قتل تکفیرشدگان تجلی می‌یافت. در عصر حضور أئمه(ع) دو جریان خوارج و غلات، مخالفان خود را تکفیر می‌کردند و به قتل و حذف آنان دست می‌یازیدند. پژوهش حاضر پاسخ‌گوی این سؤال اصلی است: «تکفیر مسلمانان از سوی خوارج و غالیان عصر حضور، در ساحت‌های اندیشه و عمل چه وضعیتی داشت و شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها در چه بود»؟ در پاسخ، با روش «توصیفی- تحلیلی» و «تطبیقی»، این نتیجه به دست آمد که هر دو جریان خوارج و غالیان در عصر حضور، تکفیرگرا بودند و هر دو به لحاظ نظری و در اندیشه، کشتار مخالفان را جایز می‌دانستند؛ البته در عمل، از حیث گستردگی، اقدام خوارج به قتل به‌مراتب بیشتر و شدیدتر بود. همچنین شیوة این دو در قتل مخالفان متفاوت بود: خوارج، مخالفانِ تکفیرشدۀ خود را با سلاح در جنگ رویارو یا شبیخون و یا کمین می‌کشتند؛ اما غالیان، کاملاً پنهانی با خوراندن سم یا خفه‌کردن به حذف آنان می‌پرداختند.
کلیدواژه‌ها
خوارج؛ غالیان؛ تکفیر؛ قتل مسلمانان؛ عصر حضور
مراجع
  1. قرآن کریم.
  2. نهج البلاغه.
  3. آل محسن، شیخ علی،1382ش، لله و للحقیقه رد علی کتاب لله و للتاریخ، تهران، نشر مشعر.
  4. آمدی، سیف الدین،1423ق، ابکار الافکار فی اصول الدین، تحقیق: احمد محمد مهدی، قاهره، دار الکتب.
  5. ابراهیم حسین، سرور، 1429ق، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیه و الدینیه، بیروت،‌دار الهادی.
  6. ابراهیم مصطفی و دیگران، بی تا ، المعجم الوسیط، بی جا، مجمع اللغه العربیه الاداره العامه للمعجمات و احیاء التراث.
  7. ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله،1404ق ، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابو الفضل ابراهیم، قم، مکتبه المرعشی النجفی.
  8. ابن ابی الدنیا، 1411ق، مقتل الامام امیر المؤمنین، قم، مجمع احیاء الثقافة الاسلامیه.
  9. ابن اثیر، ابو الحسن علی بن ابی الکرم،1385ق، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت،1965م.
  10. ابن جوزی، ابو الفرج، 1381ه.ش، تلبیس ابلیس، ترجمه: علی زکاوتی قراگوزلو، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، دوم.
  11. ابن حجر عسقلانی، شهاب الدین احمد بن علی بن محمد، 1431ق/2010م ، لسان المیزان، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  12. ابن حزم اندلسی، علی بن احمد بن سعید بن حزم، بی تا ، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، قاهره، مکتبه الخانجی.
  13. ابن خیاط، ابو عمرو خلیفه بن خیاط، 1415ق/1995م.، تاریخ خلیفه، تحقیق: فواز، بیروت دار الکتب العلمیه.
  14. ابن درید، محمد بن حسن، 1988م، جمهره اللغه، بیروت، دار العلم للملائین.
  15. ابن عبد البر، ابو عمر یوسف بن عبد الله، 1412ه.ق./1992م ، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دار الجیل.
  16. ابن عساکر، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله الشافعی، 1995م، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، تحقیق: تحقیق محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، بیروت، دار الفکر.
  17. ابن فقیه، ابو عبد الله احمد بن محمد بن اسحاق،1416ق/1996م ، کتاب البلدان، تحقیق: یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب.
  18. ابن قتیبه دینوری، أبو محمد عبد الله بن مسلم، 1410/1990 ، الامامه و السیاسه، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ط الأولى.
  19. ابن منظور، محمد بن مکرم، 1414ه.ق، لسان العرب، بیروت، دار صادر ، سوم.
  20. ابو المطلب، جعفر بن محمد بن مفضل، 2006م ، آداب عبد المطلب: آداب الدین، سلسلة تراث العلویین، تحقیق: ابو موسی الحریری و الشیخ موسی، بیروت، دار لأجل المعرفه.
  21. ازهری، محمد بن احمد، 1421ق، تهذیب اللغه، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  22. استر آبادی، محمد جعفر، 1382ش ، البراهین القاطعه فی شرح تجرید الاعتقاد، قم مکتب الاعلامی الاسلامی.
  23. اسفرایینی، ابو المظفر، بی تا ، التبصیر فی الدین، تعلیق: محمد زاهد کوثری، قاهره، المکتبه الازهریه للتراث.
  24. اشعری، سعد بن عبد الله، 1360ه.ش ، المقالات و الفرق، بی جا، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی ، دوم.
  25. اشعری، ابو الحسن علی بن اسماعیل، 1419ه.ق./1999م، مقالات الاسلامیین، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، بیروت، المکتبه العصریه.
  26. اکبری، عمید رضا، 1402ه.ش، نصیریه تاریخ، منابع و عقاید، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  27. انوری، حسن، 1382ش ، فرهنگ بزرگ سخن،تهران، انتشارات سخن، دوم.
  28. ایجی،میر سید شریف، 1325ق ، شرح المواقف، تصحیح بدر الدین نعسانی، قم، انتشارات شریف الرضی.
  29. بخاری، محمد بن اسماعیل، 1401ق/1981م، صحیح البخاری، بیروت، دار الفکر.
  30. بغدادی، عبد القاهر،2003م، اصول الایمان، شرح و مراجعه: شیخ ابراهیم محمد رمضان، بیروت، دار و مکتبه الهلال.
  31. بغدادی، عبد القاهر، 1429ه.ق./2008م ، الفرق بین الفرق، به اهتمام: شیخ ابراهیم رمضان، بیروت، دار المعرفه.
  32. بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، 1417ه.ق./1996م ، کتاب جمل من انساب الاشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر.
  33. تهانوی، محمد علی، 1996م، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت، مکتبه لبنان.
  34. ثقفی کوفی، ابو اسحاق ابراهیم بن محمد ، 1353ش ،الغارات، تحقیق جلال الدین حسینى ارموى، تهران، انجمن آثار ملى.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ
  35. جاحظ، ابو عثمان عمرو بن بحر بن محبوب، 2003م ، الحیوان، تحقیق: یحیی شامی، بیروت، دار و مکتبه الهلال.
  36. حاجی زاده، ید الله، 1394ش، غالیان و شیوه های برخورد امامان معصوم(ع) با ایشان، قم، نشر معارف.
  37. حسینی علوی، ابو المعالی محمد، 1376ش ، بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، تهران، انتشارات روزبه.
  38. حلی، یوسف بن مطهر، 1411ق، رجال علامه حلی، قم، دار الذخائر، اول.
  39. حمیری، ئشوان بن سعید، شمس العلوم، 1420ق، دمشق، دار الفکر، اول.
  40. حمیری، نشوان بن سعید، 1972م، الحور العین،تحقیق و تعلیق: کمال مصطفی، تهران، بی‌نا.
  41. خطیبی کوشکک،1386ش، فرهنگ شیعه، قم، زمزم هدایت، چاپ دوم.
  42. خویی، سید ابو القاسم،1418ق ، موسوعه الامام الخویی، قم، مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی.
  43. دهخدا، علی اکبر، 1335ش، فرهنگ دهخدا،تهران، انتشارات مجلس شورای ملی.
  44. دینوری، ابو حنیفه احمد بن داود، 1368ش،الأخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال،قم، منشورات الرضى.
  45. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1412ق ، مفردات الفاظ قرآن، بیروت، دار القلم.
  46. زبیدی، محمد بن محمد بن مرتضی ،1414ق ، تاج العروس، بیروت، دار الفکر.
  47. زحیلی، وهبه، 2010م، موسوعه الفقه الاسلامی، دمشق، دار الفکر.
  48. سامرائی، سلوم، 1392ق، الغلو و الفرق الغالیه فی الحضاره الاسلامیه، بغداد، مطبعه الحکومه.
  49. سبحانی، جعفر،1374ش، الایمان و الکفر فی الکتاب و السنه،قم، مؤسسه الامام الصادق.
  50. سبحانی، جعفر، 1371ش/1412ق، بحوث فی الملل و النحل، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
  51. سعدی، ابوجیب، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، دمشق، دار الفکر، 1408ق، دوم.
  52. سمعانی، ابو سعید بن عبد الکریم بن منصور تمیمی، 1382ه.ق/1962م ، الانساب، تحقیق: عبد الرحمن بن یحیی معلمی، حیدر آباد، مجلس دائره المعارف عثمانیه.
  53. شاطبی، ابو اسحاق،1420ق، الاعتصام، تعلیق: محمود طعمه، بیروت، دار المعرفه، دوم.
  54. شاهرودی، محمود،1426ق، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، مؤسسه دائر المعارف فقه اسلامی.
  55. شرفی، محمد بن محمد بن صلاح،1411ق ، شرح الاساس الکبیر، تحقیق: دکتر احمد عارف، صنعاء، دار الحکمه الیمانیه.
  56. شهرستانی، عبد الکریم، 1364ش، الملل و النحل، تحقیق: محمد بدران، قم، نشر الشریف الرضی، سوم.
  57. شوکانی، محمد بن علی، 1414ق ، فتح القدیر، دمشق/ بیروت، دار ابن کثیر/ دار الکلم الطیب، اول.
  58. صابر، محیی الدین/ لویس کامل ملیکه، 1986م ، البدو و البداوه مفاهیم و مناهج، بیروت، صیدا، المکتبه العصریه.
  59. صفری فروشانی، 1378ق، نعمت الله، غالیان، کاوشی در جریانها و برآیندها، مشهد، بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی.
  60. طباطبایی یزدی، سید کاظم ، 135ش/1399م ، العروه الوثقی، قم، مکتبة العلمیه الاسلامیه.
  61. طبرسی، احمد بن علی، 1403ق، الاحتجاج علی اهل اللجاج، تصحیح: محمد باقر خرسان، مشهد،‌ نشر مرتضی.
  62. طبری، ابو جعفر محمد بن جریر1387ق/1967، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم ، بیروت، دار التراث ، دوم.
  63. طوسی، محمد بن حسن،1348ش، اختیار معرفه الرجال، تحقیق حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
  64. طوسی، محمد بن حسن، 1414ق، الرسائل العشر، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.
  65. عاملی، سید جواد، بی تا، مفتاح الکرامه،تحقیق: محمد باقر حسینی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  66. عجم، رفیق، بی‌تا ، موسوعه مصطلحات ابن خلدون و الشریف محمد الجرجانی، بیروت، ناشرون.
  67. عقیلی، ابو جعفر محمد بن عمرو بن موسی، 1437ه.ق/2016م ، به اهتمام مازن بن محمد سرساوی، ریاض، مکتبة الرشد.
  68. عمید، حسن، ، 1353ش،فرهنگ عمید، تهران، انتشارات جاویدان هفتم.
  69. فخر رازی، ابو عبد الله محمد بن عمر، 1420ه.ق، تفسیر مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی ، سوم.
  70. فخر رازی، فخر الدین ابو عبد الله محمد بن عمر، 1413ق، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، تحقیق و تعلیق: محمد زینهم قاهره، مکتبه مدبولی.
  71. فراهیدی، خلیل بن احمد ، 1409ه.ق ، کتاب العین، قم، نشر هجرت ، دوم.
  72. لوتز، جیمز ام و برانداجی لوتز، 1395ش ، تروریسم و تکفیر از دوره باستان تا ظهور داعش، ترجمه مهدی بیژنی، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور.
  73. قاری، ملا علی،1421ق، شرح الشفاء، بیروت، تصحیح: عبد الله محمد خلیلی، بیروت، دار الکتب العلمیه.
  74. قرطبی، محمد بن احمد، 1364ش، الجامع لاحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، اول.
  75. مجددی برکتی، محمد عمیم الاحسان،2000م، التعریفات الفقهیه، بیروت، مکتبه لبنان ناشرون.
  76. مرتضی عاملی، سید جعفر،1387ش، امام علی(ع) و خوارج،‌ ترجمه: محمد سپهری، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چهارم.
  77. مصطفوی،حسن ، 1386ش، توضیح و تکمیل صرف میر، قم، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، دهم.
  78. معروف، لویس، 1382ه.ش، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد) ترجمه: احمد سیاح، تهران، انتشارات اسلام.
  79. مفید، محمد بن محمد عکبرایی، 1413ق ، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید.
  80. مفید، محمد بن محمد عکبرایی، 1413ق، تصحیح اعتقادات الامامیه، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، اول.
  81. منصور بالله،1422ق، مجموع رسائل الامام منصور بالله، تحقیق: عبد السلام وجیه، صنعاء، مؤسسة الامام زید بن علی.
  82. مؤلف مجهول، بی تا، العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، بغداد، مکتبة المثنی.
  83. موریس ابراهیم، ماجد، 2005م ، الارهاب؛‌ الظاهره و ابعاد ها النفسیه، لبنان – الجزائر، دار الفارابی، منشورات آنیپ.
  84. موسوی،علیزاده، 1391ه.ش، مهدی ،سلفی گری و وهابیت، مبانی اعتقادی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
  85. ناشیء اکبر، 1386ش، مسائل الامامه، تحقیق: علی رضا ایمانی، قم، مرکز مطالعات ادیان و مذاهب.
  86. نجاشی، احمد بن علی، 1407ق، اسماء مصنفی الشیعه، قم، انتشارات جامعه مدرسین، اول.
  87. نجفی، محمد حسن، 1981م، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق: محمد قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، هفتم.
  88. نوبختی، محمد بن موسی، 1355ه.ق./1936م، فرق الشیعه، نجف، مطبعه الحیدریه.
  89. وزارت اوقاف و شئون اسلامی کویت، 2012م الموسوعه الفقهیه، کویت،‌ مرکز التراث.
  90. ولهاوزن، یولیوس، 1375ه.ش، تاریخ سیاسی صدر اسلام؛ شیعه و خوارج، ترجمه: محمود رضا افتخار زاده، قم، دفتر نشر معارف اسلامی.
  91. هاشمی شاهرودی، 1426ق ، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، موسسه دایر المعارف فقه.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 7
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 11


سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب